Tren modelciliðinin muhteþem dünyasýna adým atmak istiyorsunuz ancak nasýl yapacaðýnýzý bilmiyorsunuz. Biraz araþtýrýp soruþturduðunuzda karþýnýza "sistem seçimi" geliyor. Peki nedir bu sistemler? Neden sistem seçimi bu kadar önemli?

Model trenlerin küçük dünyasýnda iki temel sistem kullanýlýr: 2 ray ve 3 ray (yada Marklin sistemi). 3 raylý demiryolu olur mu demeyin: olur. Örneðin gerçek hayatta metrolar 3 raylý sistem üzerinde yürür. Çünkü bu aslýnda elektrik enerjisi kullanýlan raylý sistemler için en ekonomik ve pratik çözümdür: bunun alternatifi olan katener (havai hat) çok daha pahalýdýr. Peki gerçek hayatta trenler neden 3 ray üzerinde deðil de 2 ray üzerinde yürüyor? Çünkü 3 ray sistemi gerçek hayatta kullanmak çok çok tehlikelidir.

Hatýrlatma: Ülkemiz modelciliðinde bu ayrým tamamen yanlýþ olarak AC - DC olarak bilinir, oysa ki temel fark raylar üzerindeki akýmýn tipinde deðil bu akýmýn lokoya nasýl aktarýldýðýndadýr.

Neyse, biz konumuza dönelim: 2 raylý model trenler içindeki motor için gerekli enerjinin (+) tarafý bir raydan, (-) tarafý da diðer raydan alýnýr. Bunun doðal sonucu tekerlerin izolasyonlu olmasý yani elektrik geçirmemesidir; aksi halde kýsa devreye neden olurlardý.

3 ray (Marklin) sistemde ise motor, akýmýn (-) yönünü tekerlerden alýrken (+) yönünü raylarýn ortasýna gizlenmiþ, uçlarý dýþarý çýkan çivilerden, modelin altýna monte edilmiþ bir palet (yada pabuç) yardýmý ile alýr.

Ýçinizden "ha 2, ha 3 ne farkeder" diyorsanýz biraz sonra okuyacaklarýnýz sizi þaþýrtabilir.

Eðer bir oval ray seti alýp trenlerinizi o set üzerinde yürütmek niyetindeyseniz, içinizden sorduðunuz sorunun cevabý "hiçbirþey farketmez" olacaktýr. Ama zaman içinde ikili, üçlü, kuazman (dörtlü), kros tipi makaslar ekleyerek setinizi geliþtirmek isterseniz çok temel bir sorunla karþýlaþacaksýnýz: eðer 2 ray sistem kullanýyorsanýz makaslarda raylarýn birbiri üzerine düþmesini (yani kýsa devre yapmasýný) önlemek için ya yön deðiþtirdiðinde diðer yöndeki akýmý kesen makas kullanacaksýnýz veya lokonuzu bir noktada durdurup makas yönünü deðiþtirecek ve kýsa devreyi önlemek için raylardaki polariteyi deðiþtireceksiniz.

2 ray sistemdeki ikinci bir sorun; raylar üzerindeki polarite tüm lokolar için geçerli olduðundan tüm lokolarýnýz ya ileri yada geri yürüyecekler.

2 ray sistemlerin bu en önemli dezavantajlarý digital sistemlerin kullanýlmaya baþlamasý ile bir dereceye kadar ortadan kalkmýþtýr: ikinci sorun -lokolarýn tek bir yönde ilerlemesi- tamamen ortadan kalkmýþtýr. Birincisi ise devam etmekle beraber raydaki akým belirli noktalarda digital kumanda tarafýndan yönetilerek sorun kullanýcýya (bir noktaya kadar) belli edilmemektedir.

Daha açýk olmak gerekirse: armut hat denen (raylarýn bir makas marifetiyle 360 derece dönüþ yaparak kendi üzerine düþmesi) ve her kurguda o yada bu þekilde bulunan (veya bulunmasý tercih edilen) yapýyý digital bile olsa 2 ray sistemde polariteyi deðiþtirmeden (yani lokoyu bir noktada durdurmadan) oluþturmak olanaksýzdýr (detaylý bilgi için týklayýn).

Özellikle titiz ve temizliðe meraklý modelciler için çok büyük bir sorun olmamakla beraber, 2 ray sistemlerin bir dezavantajý da akým raylardan sadece tekerler tarafýndan alýndýðýndan dolayý raylar veya tekerlerin az da olsa kirlenmesi lokomotifin akým almasýný güçleþtirir ve loko yürütülürken duraklamalara neden olur. Bu kapsamda hemen belirtelim 2 ray katarlarda yanlýþlýkla kýsa devre oluþumunu önlemek için loko ve vagon aralarý izolasyonludur.

3 ray sistemlerde bahsettiðimiz ilk iki dezavantaj yoktur. Lokolar akýmýn (+) tarafýný raylarýn ortasýndaki çivilerden aldýklarýndan raylarýn polaritesi aynýdýr ve birbirleri üzerine düþmeleri problem yaratmaz. Lokolarýn yönleri ise akým polaritesi deðiþtirilerek deðil mekanik olarak deðiþtirildiðinden (analog sistemde) ayný hat üzerinde her  loko istenen yönde kullanýlabilir.

Tekerlerde ve loko ile vagonlar arasýnda izolasyonun olmamasý nedeniyle 3 ray sistemlerde loko, sistemdeki akýmý almakta 2 ray sistemlerdeki kadar zorlanmaz. Bu nedenle çok uzun yýllar boyu kullanýlmamýþ raylar bile tozu alýnarak veya raylar üzerinde (zorlanarak da olsa) bir loko biraz yürütülerek kolayca kullanýlýr hale getirilebilir.

Doðal olarak 3 ray sistemin neden sadece Marklin tarafýndan kullanýldýðýný sorabilirsiniz: çünkü bu sistemin patenti Marklin'dedir.

Bu cevabýn devamýnda ise þu sorulabilir: peki Marklin dýþýnda tüm üreticiler 2 ray modeller üretiyorsa, 3 ray kullanarak seçeneklerimizi sýnýrlamýyor muyuz? Kýsaca; hayýr. Öncelikle 3 ray dünyada en yaygýn kullanýlan sistemdir ve hemen hemen tüm üreticiler en popüler modellerini 3 ray için de üretirler. Öte tarafta 2 ray modelleri 3 raya çevirmek (özellikle digital için) çok kolaydýr (bkz. site). Tam tersi 2 ray için geçerlidir: 3 ray modelleri 2 raya çevirmek oldukça güç ve pahalý bir iþtir.

Peki 3 ray sistemin hiç dezavantajý yok mu? Teknik olarak hayýr; estetik olarak bazý insanlar lokolarýn altýndaki pabuçlarý ve raylarýn ortasýndaki çivileri (ki bunlarý K tipi raylarda görebilmek neredeyse mümkün deðildir) itici ve gerçeðe aykýrý bulmaktadýr.

Tren modelciliðine baþlamaya karar veren kiþi öncelikle her iki sistemi de yakýndan görerek/inceleyerek hangisini kullanacaðýna karar vermelidir.

Marklin'in temel sistemi 3 ray olmakla beraber 2 ray için Marklin/HAMO markasý ile loko ve vagonlar üretmektedir. Ayrýca Marklin holding bünyesindeki Trix (bkz. site) sadece 2 ray modeller üretir.